Artykuły Komentarze

Muzeum Przyrodnicze Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska UMK w Toruniu » Ekologia » Jętki – ginące bioindykatory

Jętki – ginące bioindykatory

Jętki Ephemeroptera – niezwykle interesujący rząd gromady owadów Insecta z podgromady Pterygota (owady uskrzydlone). Mimo, że postacie dorosłe posiadają zdolność lotu czynnego to należałoby je w zasadzie uznać za owady… typowo wodne, gdyż formą długo żyjącą („dominującą ekologicznie”) jest larwa przebywająca w środowisku wodnym. Natomiast owady dojrzałe żyją najczęściej kilka dni i mają tylko jedno zadanie – doprowadzić do złożenia jaj. Stanowią najprymitywniejszą żyjącą grupę owadów uskrzydlonych i wspólnie z ważkami są zaliczane do grupy staroskrzydłych (Paleoptera) – charakteryzującej się brakiem możliwości poziomego układania skrzydeł na grzbiecie. Najstarsze kopalne znane z górnego karbonu, większość współcześnie żyjących – z mezozoiku (jura, kreda).

Larwa jętki - Fot. Adam Adamski

Larwa jętki - Fot. Adam Adamski .

Dorosłe jętki odznaczają się bardzo delikatną budową ciała. Głowa okrągła, ruchliwa z parą dobrze rozwiniętych oczu złożonych oraz trzema przyoczkami i krótkimi, wieloczłonowymi czułkami. Narządy gębowe (typu gryzącego) silnie uwstecznione. Nie pobierają żadnego pokarmu. Przewód pokarmowy wypełniony powietrzem stanowi narząd aerostatyczny regulujący ciężar właściwy owada w trakcie lotu. Dorastają od 2 do 40 mm długości ciała w zależności od gatunku (samice zazwyczaj nieco większe od samców). Odwłok 10-członowy zakończony parzystymi wyrostkami rylcowymi i nicią środkową, która niekiedy zanika. Wyrostki są zwykle dwu -, trzykrotnie dłuższe od całego ciała. Pełnią podczas lotu rolę steru (stara i prymitywna cecha owadów). Okrywy ciała stosunkowo miękkie – słabo schitynizowane. Jętki posiadają dwie pary trójkątnych skrzydeł różnej wielkości o gęstym, siateczkowanym użyłkowaniu. W stanie spoczynku uniesione są ku górze. Skrzydła drugiej pary bardzo małe, niekiedy zredukowane. Odnóża kroczne słabe, u samca przednia para wydłużona – służy do przytrzymywania samicy podczas lotu godowego. Jętki są owadami rozdzielnopłciowymi, a formy hermafrodytyczne (obojnacze) należą do wyjątków. Gody prezentują się bardzo widowiskowo. W wirujący, zmieniający co chwilę kierunek i głośny obłok samców, wykonujących taniec godowy, wlatują samice. W locie dochodzi do kopulacji trwającej kilka sekund. Samce giną natychmiast po kopulacji. Natomiast samice żyją nieco dłużej – umierają tuż po złożeniu jaj. Po zapłodnieniu samice zrzucają jaja do wody lub składają je po zanurzeniu w wodzie odwłoka, czasami jaja zostają przyklejone do podwodnych części roślin. Larwy żyją w wodzie od kilku tygodni do dwóch, trzech lat. Ciało zbudowane podobnie do osobników dojrzałych. Wyróżniają się stopami opatrzonymi jednym pazurkiem i skrzelotchawkami na bokach lub grzbiecie odwłoka zakończonymi trzema lub dwiema szczecinkami. Zawiązki skrzydeł tylnych (o ile występują) znajdują się pod zawiązkami skrzydeł przednich. Larwy dobrze widzą (duże oczy i przyocza). Otwór gębowy z silnie wykształconymi narządami gębowymi gryzącymi znajduje się na stronie brzusznej. Posiadają silne nogi i różnej długości filamenty odwłokowe. Są zwykle detrytusofagami – zjadają różnego rodzaju cząstki organiczne znajdowane na i w dnie. Bardzo nieliczne to drapieżnikami. Larwy dzieli się na cztery typy: grzebiące, pełzające, pływające i przyczepiające się do podłoża. Dorastająca nimfa linieje od 15 do 30 razy w ciągu życia. Owady opuszczają wodę jako uskrzydlone przedimago (subimago), które w ciągu 24 godzin linieje przeobrażając się w postać dojrzałą (doskonałą – imago). Zatem jętki jako jedyne obecnie żyjące owady latające – mają dwa stadia uskrzydlone. Przechodzą przeobrażenie niezupełne (hemimetabolia), czyli bez stadium poczwarki. Owady te zasadniczo dzieli się na 3 podrzędy i 23 rodziny. Znanych jest 2000 gatunków. Kilkadziesiąt występuje w Europie Środkowej, w Polsce ok. 120 gatunków.

Larwa jętki na muszli wodnego ślimaka - Fot. Adam Adamski

Larwa jętki na muszli wodnego ślimaka - Fot. Adam Adamski .

Dawniej jętki występowały powszechnie w rzekach Europy. Dziś albo wyginęły, albo są na Czerwonych Listach gatunków ginących i zagrożonych. Bezpośrednimi zagrożeniami dla wielu gatunków owadów wodnych jest nie tylko zanieczyszczenie wody i pogorszenie jej parametrów fizykochemicznych. Równie istotny jest zanik naturalnych siedlisk. Następuje to przede wszystkim w wyniku regulacji hydrotechnicznych, co prowadzi do zmian kształtu koryt rzecznych i zmian poziomu i przepływu wody. Prawie wszystkie jętki są bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia i różne zaburzenia środowiska wodnego, dlatego są powszechnie wykorzystywane w biologicznych metodach oceny jakości wody.

Larwa jętki żerująca przy dnie zbiornika - Fot. Adam Adamski

Larwa jętki żerująca przy dnie zbiornika - Fot. Adam Adamski .

Kategorie: Ekologia

Dodaj komentarz